(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

   
    

शान्तिपर्व (Mahabharat) - 13 अनुशासनपर्व


॥ श्रीः ॥
13.72. अध्यायः 072
अथ दानधर्मपर्व ॥ 1 ॥
Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Topics
भीष्मेण युधिष्ठिरम्प्रति पात्रलक्षणादिकथनम्॥ 1 ॥


Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Text

युधिष्ठिर उवाच।

अपूर्वं वा भवेत्पात्रमथवाऽपि चिरोषितम्।
दूरादभ्यागतं वाऽपि किं पात्रं स्यात्पितामह॥ 13-72-1(84337)
भीष्म उवाच। 13-72-2x(7011)
क्रिया भवति केषांचिदुपांशुव्रतमुत्तमम्।
यो नो याचेत यत्किंचित्सर्वं दद्याम इत्यपि॥ 13-72-2(84338)
अपीडयन्भृत्यवर्गमित्येवमनुशुश्रुम।
पीडयन्भृत्यवर्गं हि आत्मानमपकर्षति॥ 13-72-3(84339)
अपूर्वं चापि यत्पात्रं यच्चापि स्याच्चिरोषितम्।
दूरादभ्यागतं चापि तत्पात्रं न विदुर्बुधाः॥ 13-72-4(84340)
युधिष्ठिर उवाच। 13-72-5x(7012)
अपीडया च भूतानां धर्मस्याहिंसया तथा।
पात्रं विद्यामतत्त्वेन यस्मै दत्तं न सन्तपेत्॥ 13-72-5(84341)
भीष्म उवाच। 13-72-6x(7013)
ऋत्विक्पुरोहिताचार्याः शिष्यसम्बन्धिबान्धवाः।
सर्वे पूज्याश्च मान्याश्च श्रुतवन्तोऽनसूयकाः॥ 13-72-6(84342)
अतोऽन्यथा वर्तमानाः सर्वे नार्हन्ति सत्क्रियाम्।
तस्माद्गुणैः परीक्षेत पुरुषान्प्रणिधाय वै॥ 13-72-7(84343)
अक्रोधः सत्यवचनमहिंसा दम आर्जवम्।
अद्रोहोऽनभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः॥ 13-72-8(84344)
यस्मिन्नोतानि दृश्यन्ते न चाकार्याणि भारत।
स्वभावतो निविष्टानि तत्पात्रं मानमर्हति॥ 13-72-9(84345)
तथा चिरोषितं चापि सम्प्रत्यागतमेव च।
अपूर्वं चैव पूर्वं च तत्पात्रं मानमर्हति॥ 13-72-10(84346)
अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चाभिलङ्घनम्।
अव्यवस्था च सर्वत्र एतन्नाशनमात्मनः॥ 13-72-11(84347)
भवेत्पण्डितमानी यो ब्राह्मणो वेदनिन्दकः।
आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकां॥ 13-72-12(84348)
हेतुवादान्बुवन्सत्सु विजेताऽहेतुवादकः।
आक्रोष्टा चातिवक्ता च ब्राह्मणानां सदैवहि॥ 13-72-13(84349)
सर्वाभिशङ्की मूढश्च बालः कटुकवागपि।
बोद्धव्यस्तादृशस्तात नरं श्वानं हि तं विदुः॥ 13-72-14(84350)
यथा श्वा भषितुं चैव हन्तु चैवावसज्जते।
एवं सम्भाषणार्थाय सर्वशास्त्रवधाय च।
`अल्पश्रुताः कुतर्काश्च दृष्टाः सृष्टाः कुपण्डिताः॥ 13-72-15(84351)
श्रुतिस्मृती चेतिहासपुराणारण्यवेदिनः।
अनुरुन्ध्याद्बहुज्ञांश्च सारज्ञाश्चैव पण्डिताः॥' 13-72-16(84352)
लोकयात्रा च द्रष्टव्या धर्मश्चात्महितानि च।
एवं नरो वर्तमानः शाश्वतीर्वर्धते समाः॥ 13-72-17(84353)
ऋणमुन्मुच्य देवानामृषीणां च तथैव च।
पितॄणामथ विप्राणामतिथीनां च पञ्चमम्॥ 13-72-18(84354)
पर्यायेण विमुक्तो यः सुनिर्णिक्तेन कर्मणा।
एवं गृहस्थः कर्माणि कुर्वन्धर्मानन हीयते॥ ॥ 13-72-19(84355)

इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि द्विसप्ततितमोऽध्यायः॥ 72 ॥

Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Footnotes

7-72-2 कश्चिद्यज्ञार्थं कश्चित् गुरुदक्षिणार्थं कश्चित्कुटुम्बभरणार्थमिति एवंरूपा क्रिया केषांचित्पात्रत्वे प्रधानं भवति केषांचिदुषांशुव्रतं मौनं पारिव्राज्यमिति। दद्यामः ददाम इत्येव वक्तव्यं नत्वेतेषु कञ्चित्प्रत्याचक्षीतेत्यर्थः॥ 7-72-5 दत्तं प्रदेयवस्त्वभिमानिनी देवता न सन्तपेत्। विप्रे वेदविवर्जिते। दीयमानं रुदत्यन्नमिति स्मृतेः। अतः कस्तादृश इति प्रश्नः॥ 7-72-6 मुख्यं पात्रं विशेषेण श्रुतवन्तोऽनसूयका इति॥ 7-72-10 तथा अक्रोधादिगुणविशिष्टम्॥ 7-72-11 अपात्रतावीजमाह अप्रामाण्यमिति। आत्मनः पात्रताया इति शेषः॥ 7-72-12 निरर्थिकां श्रुतिविरोधित्वेन मोक्षानुपयोगिनीम्॥ 7-72-13 अहेतुवादकः शास्त्रोक्तहेतुवादविरोधात्॥ 7-72-14 बोद्धव्यः अस्पृश्यत्वेनेति शेषः॥ 7-72-17 धर्मश्चात्महिताय चेति थ.ध.पाठः॥ 7-72-18 देवानामृणं यज्ञेन ऋषीणां वेदाधिगमेन पितॄणां प्रजोत्पादनेन विप्राणां दानमानेनाऽतिथीनां सम्यगातिथ्येन चोन्मुच्याऽपाकृत्य कर्माणि कुर्यन्नित्युत्तरेणान्वयः॥

 


Mahabharat- Hindi (Devanagari) 100000 shlokas

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.